روس ها دوستان خوبی برای ما نیستند

گزارشی از نشست کارشناسان حقوقی و سیاسی درباره تحولات اخیر روابط خارجی. . .

اظهارات جدید مسوولان سیاست خارجی کشور درباره چگونگی تعیین رژیم حقوقی خزر، نوع روابط ایران با همسایگان جنوبی خلیج فارس، اظهارات جلال طالبانی درباره قرارداد ۱۹۷۵ الجزایر و چند موضوع دیگر به بهانه یی تبدیل شد که جمعی از کارشناسان و مقامات سابق دولت و نمایندگان پیشین مجلس گرد هم آیند تا به بررسی تحولات جدید بپردازند و البته در خلال این جلسه نگرانی هایی ابراز و در عین حال توصیه هایی به مقامات دولتی ارائه شد.
در این جلسه که یکشنبه شب با تلاش شاخه جوانان منطقه تهران حزب مشارکت برگزار شده بود، الهه کولایی استاد دانشگاه تهران و نماینده سابق مجلس با انتقاد از سیاست نگاه به شرق دولتمردان نهم گفت؛ به لحاظ ضرورت دفاع از حق حاکمیت ملی و منافع کشور لازم است دولتمردان نهم بر لزوم پایبندی به توافق های صورت گرفته تاکید کنند هرچند این تصور در تصمیم گیرندگان کشور ما ایجاد شده که روسیه در تقابل با غرب است اما باید این واقعیت را پذیرفت که ساختار نظام بین الملل تحولی جدی یافته است و روسیه منافع مهمی در زمینه انرژی دارد که آن منافع تعیین کننده است. عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس ششم در ادامه افزود؛ مقامات روسیه اعلام کرده اند که ارسال سوخت به نیروگاه بوشهر در چارچوب توافق های بین المللی بوده است. این سخنان خود نشان می دهد که هیچ امتیازی واگذار نشده که ما بخواهیم در برابر آن امتیازی بدهیم، هرچند ضرورت دارد که قراردادهای ۱۹۲۱ و ۱۹۴۰ در مورد خزر مورد توجه قرار گیرد و سیاست کشور در این مسیر حرکت کند.
عضو شورای مرکزی حزب مشارکت با انتقاد از اینکه توهم تقابل روسیه با امریکا ایجاد شده است، گفت؛ ضرورت دارد این واقعیت پذیرفته شود که روسیه مجدانه منافع خود را پیگیری می کند و تصور تقابل با امریکا و غرب یک تصور غیرواقع بینانه است و تاریخ همواره نشان داده است روسیه همیشه به تامین منافع خود اندیشیده است.حتی زمانی شیر نفت را نیز بر روی متحد استراتژیک خود یعنی روسیه سفید بست. نماینده مجلس ششم با ارزیابی سفر پوتین به تهران اظهار داشت؛ اساساً بعد از انقلاب هیچ رهبری از شوروی و روسیه به ایران نیامده بود اما مساله مهم این است که روسیه از نزدیکی با ایران چه بهره یی را به دست آورده است.
تصور من این است که دو کشور ضرورت دارد روابط نزدیکی را با یکدیگر دنبال کنند اما مساله مهم توهم استفاده از وزن روسیه در مقابله با امریکا است و اصولاً این تصور که روس ها می توانند دوستان خوبی برای ایران در مقابل امریکا باشند به هیچ وجه درست نیست و تاریخ نشان داده است تجربه دوستی روسیه، تجربه موفقی نبوده است.رئیس بخش اوراسیای دانشگاه تهران با اشاره به نقش مهم مجلس در تاثیرگذاری بر عرصه سیاست خارجی کشور گفت؛ مقایسه عملکرد مجلس های ششم و هفتم نشانگر تفاوت و تاثیر نمایندگان پارلمان بر حوزه سیاست خارجی است؛ به گونه یی که مجلسی که حساسیت لازم داشته باشد، می تواند تحرک لازم را به دستگاه دیپلماسی کشور وارد کند و به همین دلیل می توان با یک رویکرد واقع بینانه نقش مجلس را مورد ارزیابی قرار داد؛ به گونه یی که نوع مجلس، دقت و توجه نمایندگان به امور و نگاه کارشناسی آنها می تواند بر عملکرد دولت تاثیرگذار باشد و در این زمینه می توان به تعامل مناسب بین دولت و مجلس اصلاحات توجه کرد، به صورتی که کنوانسیون حفظ محیط زیست دریای خزر در سال ۸۳ به دنبال این تنش ها به تصویب رسید و بلاتردید نوع ترکیب نمایندگان مجلس می تواند در بهینه شدن دیپلماسی کشور موثر باشد. حتی مجلس هفتم نیز اگر دفاع از مصالح کشور را ملاک کار خود قرار می داد، می توانست بر سیاست های دولت موثر باشد.
وی سپس به مباحث خزر اشاره کرد و گفت؛ مساله یی که در حال حاضر در مورد دریای مازندران وجود دارد حاصل عدم ارتباط ایران با کشورهای منطقه یی و فرامنطقه یی است، درحالی که ایران می تواند از تعارض های موجود به نفع خود بهره برداری کند. اما به واقع این گونه نشده است و اقدام ایران در چارچوب نگاه به شرق در واقع فقط امتیازی است که به دیگران داده ایم. درحالی که اگر قرار است راه حلی ارائه شود باید متعادل شود اما واقعیت این است که سیاست نگاه به شرق در شرایط فشار غرب زمینه ساز ناکامی است.کولایی در پایان تصریح کرد؛ روش های عقلانی مبتنی بر منافع ملی باید مورد توجه قرار گیرد زیرا شرایط ژئوپولتیک می تواند ایران را بهره مند کند نه اینکه ایران تبدیل به ابزاری برای بازی سایر کشورها شود و این بهره مندی از شرایط کشور فقط با یک نگاه واقع گرایانه قابل حصول است.
اما انتقادهای صورت گرفته محدود به رویکرد دولت در حوزه دریای خزر نبود بلکه اقدامات ایران که زمینه ساز اظهارات جلال طالبانی شد بخش دیگری از برنامه را به خود اختصاص داد، به صورتی که در ادامه مراسم مراد ویسی فعال سیاسی و روزنامه نگار با اشاره به قرارداد ۱۹۷۵ ایران و عراق که به قرارداد الجزایر معروف شد، گفت؛ قرارداد ۱۹۷۵ بیشتر قرارداد مرزی و حسن همجواری است و چیزی به عنوان قرارداد الجزایر نیست. بلکه چون اساس شکل گیری آن در الجزایر بین ایران و عراق صورت گرفت به قرارداد الجزایر معروف شد که در اصل شامل سه پروتکل اصلی و پنج پروتکل فرعی است و ایران به هیچ وجه نباید از اصل این قرارداد کوتاه بیاید.
وی در ادامه افزود؛ قراردادهای عمده ایران با عراق به جز قرارداد الجزایر شامل ۶ قرارداد است که شامل قرارداد قصر شیرین (۱۰۱۸ ش)، قرارداد کردان (۱۱۲۵ ش)، قرارداد ارزنه الروم اول (۱۲۰۲ش)، قرارداد ارزنه الروم دوم (۱۸۴۷ میلادی) و پروتکل مرزی ۱۹۱۳ میلادی و قرارداد ۱۹۳۷ (۱۳۱۶ ش) است که در قرارداد ۱۹۳۷ بر پذیرش خط تالوگ در مقابل بندرهای آبادان و خرمشهر به عنوان مرز، تعیین ساحل ایران به عنوان مرز در سایر نقاط رودخانه، تشکیل کمیسیون مشترک نگهداری و لایروبی تاکید شده است.ویسی با اشاره به سرنگونی حکومت پادشاهی در عراق و به قدرت رسیدن قاسم اظهارداشت؛ برای شاه این نگرانی به وجود آمد که مبادا عراق الگو قرار گیرد و روابط ایران و عراق بسیار تیره شد.
حتی قاسم در سال ۱۹۶۰ اعلام کرد که استقلال کویت را به رسمیت نمی شناسد و نقض مکرر قرارداد ۱۹۳۷ از سوی عراق موجب شد که ایران اعلام کند این قرارداد را به رسمیت نمی شناسد.هرچند عبدالکریم قاسم در مورد قرارداد ۱۹۳۷ (۱۳۱۶ش) اظهار داشته بود که عراق در سال ۱۹۳۷ تحت فشار جدی ناچار شده است پنج کیلومتر از اروندرود را به ایران واگذار کند.وی در ادامه افزود؛ قرارداد ۱۹۷۵ (۱۳۵۴) شامل سه محور عمده تعیین خط تالوگ و خط القعر به عنوان مرز ایران و عراق در اروندرود، واگذاری پاسگاه های سه گانه سیف سعد، زین القوس به عراق و تعهد دو کشور به عدم نفوذ نیروهای خرابکار از مرزهایشان به خاک کشور دیگر بود.ویسی با اشاره به سابقه تاریخی عملکرد عراق گفت؛ عراق همواره خواسته است به مثلث بصره، کویت، خوزستان تسلط داشته باشد و این از رفتارهای عراقی ها همیشه مشخص بوده است و این استراتژی چه از سوی حکومت پادشاهی، چه بعثی، چه جمهوری از سوی عراق همواره دنبال شده است، زیرا عراق ۷ دهه است که به دنبال کسب خاک ایران است.
مراد ویسی در ادامه تصریح کرد؛ بهترین راه دفاع از منافع ملی شناخت وضعیت منطقه و کاهش تهدیدها و افزایش فرصت ها و کاهش آسیب در داخل کشور است. در ادامه مراسم عبدالله رمضانزاده سخنگوی دولت خاتمی اقدامات دولت در حوزه سیاست خارجی را ناشی از دوگانگی دانست و افزود؛ در حوزه سیاست خارجی یک رفتار دوگانه به چشم می خورد؛ یک سیاست رو به داخل و یک سیاست رو به خارج مشاهده می شود. معمولاً سیاستمداران و دولتمردانی که از پشتوانه مردمی برخوردار هستند در داخل نرم تر و با خارجی ها مستحکم تر برخورد می کنند اما برعکس دولتی که از پشتوانه کافی مردمی برخوردار نیست در داخل مستحکم تر و با خارجی ها واداده برخورد می کنند. من این لفظ را از سخنان آقای صفری وام می گیرم که در مصاحبه خود با روزنامه ایران به کار برده اند.
استاد دانشگاه تهران با بیان اینکه سیاست خارجی ایران نه انقلابی گری و نه تهاجمی بلکه ماجراجویانه است، اظهار داشت؛ در بازی ماجراجویانه عقل و منطق کمتر کاربرد دارد و فرد ماجراجو ضمن پرخاش به طرف مقابل وقتی با مواضع مستحکم طرف مقابل روبه رو می شود، کوتاه می آید.رمضانزاده با بیان اینکه فهم روابط خارجی بسیار مهم است، تصریح کرد؛ شناخت این مساله که در کجا باید چگونه رفتار کرد و در کجا باید ایستادگی کرد بسیار مهم است و این شناخت یا از تجربه به دست می آید یا از نظرات کارشناسان که البته متاسفانه چنین مساله یی در وزارت خارجه رویت نمی شود زیرا بسیاری از کارشناسان وزارت امور خارجه در گوشه یی نشسته اند و نخبگان حوزه دیپلماسی ما به کناری گذاشته شده اند و کسانی به عنوان نماینده ایران به کشورهای خارجی سفر می کنند که از روابط بین المللی کوچک ترین اطلاعی ندارند.وی در ادامه افزود؛ در سفری که آقای خاتمی به امریکای مرکزی داشتند و ضیافتی که به مناسبت حضور ایشان ترتیب داده شد، سفیر ایران حضور نداشت که با اصرار آقای خاتمی سفیر ایران دعوت شد. در پایان معلوم شد علت اینکه سفیر ایران را دعوت نکرده اند به این خاطر بود که این سفیر از نمایشگاه نقاشی در آن کشور بازدید کرد، اما با دیدن یک تصویر نامتعارف از یک زن معترض شده و همین هم باعث دلخوری مقامات آن کشور شد، لذا از سفیر دعوت نکرده بودند.
رمضانزاده تصریح کرد؛ فهم تشریفات دیپلماتیک بسیار مهم است، در حالی آقای احمدی نژاد در جلسه شورای همکاری خلیج فارس حضور می یابد که ۷ رئیس جمهور در یک سو نشسته بودند و آقای احمدی نژاد روی یک صندلی در فاصله یی دورتر از سایر روسای جمهور زیر آرم خلیج عربی نشسته بود، تازه دولت از این مساله به راحتی دفاع می کند و آن را مایه افتخار برمی شمرد، البته وقتی کشورهای خارجی می بینند فردی خیلی دوست دارد مسافرت کند از این فرصت بهره می گیرند.عبدالله رمضانزاده با بیان اینکه این اتفاقات به این دلیل رخ می دهد که دولتی با رای حداقلی یعنی رای ۳۵ درصد از مردم تشکیل می شود، گفت؛ این دولت اکثریت جامعه را نمایندگی نمی کند به گونه یی که حتی در مجلس خانمی وجود دارد که با رای ۵/۲ درصد از آرای مردم آن شهر وارد مجلس شده است و باید انتظار داشت که در عرصه سیاست خارجی ضعف داشته باشد نباید از آنها جز این را انتظار داشت. من ۱۲ سال است که آسیای میانه و قفقاز را درس می دهم. در تمام این ایام از کارشناسان زیادی بهره گرفته ایم.
هیچ ایرانی به جز آقای متکی چنین جسارتی را نسبت به خاک ایران نکرده است.وی در ادامه افزود؛ امید است که آقای متکی چنین حرفی را نزده باشند اما خارجی ها بدانند که این جمله به نمایندگی از ایران زده نشده است و جا دارد من گلایه یی از بسیاری از افرادی که روزگاری در دفاع مقدس حضور داشتند، بکنم. روزگاری برای بازپس گیری چندین کیلومتر از خاک ایران چندین هزار نفر شهید شدند و کسانی در برابر سخنان چهار تا روزنامه نامه یی نوشتند که کاسه صبر ما لبریز شده است. الان چرا این افراد ساکت نشسته اند؟ آیا مهم نیست اینکه به طور رسمی از واگذاری ۴۰ درصد از سهم ایران از خزر سخن گفته می شود؟ چرا سکوت می کنید؟
حتی اگر سهم ایران از خزر ۵ درصد نیز باشد هیچ مقام ایرانی حق ندارد این مساله را بیان کند.سخنگوی دولت اصلاحات با تاکید بر این مساله که سیاست خارجی نباید صحنه ماجراجویی و انفعال باشد، گفت؛ سیاست خارجی دفاع از منافع ملی تمام آحاد کشور است و نباید به فروش منافع ملی منجر شود و اگر مجلس قدرتمندی وجود داشت این وزیر امور خارجه حتی یک روز نیز سر کار نبود اما چه می توان گفت که با این چینش ۱۹۰ نماینده یی برای مجلس هفتم هر کاری از دولت سر بزند عیبی ندارد.
وی در ادامه تصریح کرد؛ روابط منطقه یی تابعی از روابط بین المللی است. وقتی شما ۲۰ نامه به روسای جمهور می نویسید و یک رئیس جمهور نیز جواب نمی دهد، معلوم است که شیخ بحرین نیز وزیر امور خارجه شما را نمی پذیرد. وقتی تمام افتخار دولت این است که به عنوان عضو ناظر در اجلاس آفریقا حضور می یابد، معلوم است که باید سیاست خارجی را در همان حوزه دنبال کند.استاد دانشگاه تهران با اشاره به وضعیت امارات اظهار داشت؛ از زمان تخلیه امارات توسط انگلیسی ها و بازگرداندن سه جزیره این مبنا وجود داشت که سران ایران به امارات نروند مگر اینکه امارات از ادعای خود دست بردارد. به هر حال ایشان وارد امارات شدند و حتی در شورای همکاری خلیج فارس حضور یافتند اما جامعه ایران عکس العمل نشان نداد.
حتی جامعه ایران نسبت به بی احترامی پوتین به ایران در کنفرانس شانگهای نیز ساکت ماند و در برابر این سکوت ها است که وزیر امور خارجه ایران می گوید چه کسی گفته است ما بیش از ۳/۱۱ درصد سهم داشتیم؟ به نظر بنده لازم است وزیر امور خارجه برای رفع اثر از سخنان خود استعفا دهد. وی در ادامه افزود؛ در حال حاضر متاسفانه جامعه دچار فشار اقتصادی است و جامعه این تصور را دارد که دامن زدن به این مسائل برای انحراف افکار مردم از شرایط جامعه است. برای همین از مساله یی به این بزرگی به راحتی غفلت می شود، هرچند من نیز با این پیشنهاد بسیاری از کارشناسان موافق هستم که دولت فعلی در سیاست خارجی به هیچ وجه با هیچ کس مذاکره نکند. روزگاری آقای خاتمی در اجلاس عشق آباد به خاطر نقشه های موجود در سالن اجلاس حضور نیافتند، آن دولت آن گونه از منافع ملی دفاع می کرد و این دولت به راحتی از منافع ملی می گذرد.

معصومه ستوده

گزارش: روزنامه اعتماد